Artikel: Rollen in Relaties

Door Daniël Yuno, leraar universeel bewustzijn en relatiecoach

Bijna iedereen speelt een rol of draagt een masker om allerlei redenen. We zijn de redder, de baas, de perfecte partner, de rebel. Na jaren van rollen spelen vinden we onszelf gevangen in onze rol zonder te weten hoe we daar weer uit kunnen komen. Waarom spelen we die rollen eigenlijk? Welke invloed hebben deze op onze relaties met anderen en op de relatie met onszelf? De rollen die wij (meestal onbewust) spelen kunnen schadelijke gevolgen hebben voor onszelf en onze relaties. Wanneer je je bewust wordt van de rollen die je speelt en ontdekt hoezeer jij jezelf daarmee beperkt, kun je beginnen jezelf daaruit te bevrijden en ontdekken wie je werkelijk bent.

Hoe ontstaan rollen en waarom spelen wij rollen?

Rollen ontstaan meestal als resultaat van een opvoeding waarin je niet mag zijn wie je bent. Hierdoor ga je zoeken naar andere manieren om geaccepteerd te worden en te krijgen wat je wilt.

De eerste rol die bijna elk kind gedwongen wordt aan te nemen, is die van het 'brave kind': het kind zoals de ouders willen dat het is. Dit is een overlevingsmechanisme: het kind wordt als het ware geforceerd niet zichzelf te zijn. Het mag niet boos worden, huilen of aandacht vragen, het moet altijd aardig zijn tegen broertjes en zusjes, kortom zich gedragen zoals het hoort. Het kind past zijn gedrag aan en wordt zoals de ouders willen dat het is om door hen geliefd te worden.
Om deze rol te kunnen spelen moet het kind bepaalde emoties en behoeftes onderdrukken. Dit creëert agressie. Deze agressie richt het kind naar anderen en/of naar materie (spulletjes kapotmaken). Natuurlijk wordt dit ook niet geaccepteerd.
De eerste echte rol naar de buitenwereld wordt zichtbaar in de peuterspeelzaal of een soortgelijke omgeving waarin het kind moet 'overleven' tussen anderen buiten het kleine wereldje van zijn gezinsleven.

Een persoon kan meerdere rollen spelen. Bijna niemand ‘is’ maar één rol. Alle rollen zijn facetten van onze persoonlijkheid. Meestal hebben we een favoriete rol om te bereiken wat we willen.

Wat levert het je op om een rol te spelen?

Op korte termijn geeft het je de illusie van aandacht, liefde, voldoening enzovoorts (je bereikt wat je wilt). Op lange termijn veroorzaakt het een energetische, emotionele en fysieke disbalans die in sommige gevallen kan leiden tot ernstige fysieke en/of psychische beschadiging.

In de loop van je leven kun je je bewust worden van de rollen die je speelt en van de beperkingen die zij met zich meebrengen. Dan ga je op zoek naar wie je werkelijk bent, je innerlijke zelf. Dit is een begin van je spirituele ontwikkeling. Elke spirituele ontwikkeling wordt geactiveerd door de pijn die we ervaren als gevolg van het verschil tussen wie we werkelijk zijn en wie we denken dat we zijn of willen zijn.

Relaties en rollen

Relaties zijn meestal het resultaat van een leegte: een gebrek aan iets. Denk daar eens goed over na... we voelen ons niet compleet en willen datgene wat we (denken te) missen via de ander zien te krijgen. De ander is er om onze behoeftes te vervullen. En om deze behoeftes middels onze relatie vervuld te krijgen, denken dat we dat we bepaalde rollen moeten spelen. Deze rollen zijn meestal gebaseerd op onze angsten (om gekwetst te worden, niet geliefd te worden, alleen te zijn) en het ontbreken van de mogelijkheid om helemaal onszelf te kunnen zijn.

De eerste partnerrelatie die we als volwassene aangaan, is bijna altijd een onbewuste afspiegeling van de relatie van onze ouders. Een pasgeboren baby kan alleen maar voelen, niet denken. De aard of 'kwaliteit' van de relatie tussen de ouders wordt door de baby gevoeld en opgeslagen als een soort energetische blauwdruk. We zijn geneigd om onbewust dezelfde energie te creëren in onze eerste serieuze relatie. Daarnaast blijven we de rol(len) spelen die we als kind hebben aangenomen en waarmee we ons onbewust hebben geïdentificeerd. Hierdoor vergeten of negeren we een groot deel van onze werkelijke natuur.

Welke rollen spelen we bijvoorbeeld?

• De helper, (verzorger). De compulsieve gever

Deze rol van liefdevolle, verzorgende hulpverlener geeft jou het recht op immuniteit: omdat jij zo liefdevol en behulpzaam bent, kan niemand eigenlijk boos op jou zijn. Het geeft ook een gevoel van nuttig zijn of bestaansrecht.
Een variant is de compulsieve gever. Deze is meestal bang om afgewezen of niet geliefd te worden en voorkomt intimiteit -en dus de kans om afgewezen te worden- door alleen maar te geven of te verzorgen en niets te willen ontvangen.

• De beterweter (slimmerik, criticus). De moralist

We spelen deze rol van om onze angst voor afwijzing of afhankelijkheid van anderen te verbloemen. Door ons lage zelfbeeld zijn we bang dat mensen ons zullen afwijzen als ze ons werkelijk leren kennen. Door alles beter te weten houden we mensen op een afstand.
De moralist (met het wijzende vingertje) tolereert geen meningen van anderen als die niet passen bij zijn eigen ideeën of overtuigingen. Door zich te verschuilen achter een 'hogere autoriteit' blijft hij zelf buiten schot. Deze rol is vaak een reactie op langdurige ontkenning en afwijzing.

• De steunpilaar (rots in de branding, redder/ridder, regelaar)

Deze rol ontwikkel je bijvoorbeeld uit angst om niet geaccepteerd te worden of omdat je denkt dat je liefde moet verdienen. Daarom maak je jezelf onmisbaar door de steunpilaar voor anderen te worden. Het is ook weer een manier om afstand te creëren waardoor je minder snel gekwetst kunt worden.

• De bullebak

De persoon die de rol van bullebak speelt, gebruikt deze rol om ervoor te zorgen dat anderen zijn angst, onzekerheid, zelfhaat of kwetsbaarheid niet zullen zien. Dit kind/deze mens heeft eigenlijk de meeste liefde, aandacht en knuffels nodig.

• De eeuwige student of eindeloze zoeker

Deze rol is een resultaat van perfectionisme. Perfectionisme zorgt ervoor dat je nooit goed genoeg bent, het nooit goed genoeg weet of doet en dus blijf je zoeken.

• Het onschuldige kind (kleine meisje/jongetje)

Door deze rol te spelen (als volwassene) verzeker je anderen ervan dat je 'niet gevaarlijk', onschuldig en dus niet bedreigend bent. Vooral als het gaat om jouw mening of iets wat je wilt bereiken is de rol van het kind een heel ontwapenende manier. Zo voorkom je dat mensen boos op je worden of zich door jou bedreigd voelen.

• De verleid(st)er

Het spelen van deze rol is een tactiek om anderen uit hun centrum te halen om ervoor te zorgen dat zij doen wat jij wilt. De verleider is gespecialiseerd in het creëren van de illusie dat de wil van de verleider jouw wil is.

• De rebel

De rebel verzet zich tegen alles, maakt niet uit wat het is. Daarmee vindt hij een reden om te bestaan: de rebel creëert vijanden als een excuus of reden om te leven. Zonder deze legitimatie  wordt hij met zichzelf geconfronteerd: wie ben je zonder gekwetst zijn, zonder strijd?

• Het slachtoffer (arme ik, de hulpeloze). De slaaf

De rol van het slachtoffer zorgt ervoor dat je geen verantwoordelijkheid voor je leven hoeft te nemen en niets hoeft te veranderen (want je kunt er toch niets aan doen). Daarnaast levert het aandacht en medeleven op.
In de rol van slaaf geef je de totale verantwoordelijkheid over je leven aan anderen. Het is een geperfectioneerde vorm van de rol van het slachtoffer (een soort slachtoffer voor gevorderden). De opbrengst is aandacht en veiligheid in de zin van een eigen plaats, jouw domein, door het feit dat anderen jou nodig hebben om hun agressie naar buiten te laten komen.

• De baas

Er zijn twee soorten bazen: mensen die van nature eigenschappen en de aantrekkingskracht hebben om leiding te geven (authentieke leider), en mensen die de rol van baas spelen. De authentieke leider inspireert je door zijn energie. Hij of zij hoeft zich niet te bewijzen. De persoon die de rol van baas speelt, dwingt anderen om te doen wat hij wil door verbale, emotionele en/of energetische manipulatie. Mensen die deze rol kiezen, doen dit meestal vanuit een gevoel van 'niet goed genoeg zijn' en om bevestiging, liefde en acceptatie af te dwingen.

Iets over het niveau van bewustzijn in bepaalde rollen

Bij sommige rollen bepaalt ons niveau van bewustzijn de kwaliteit en de impact van de rol op anderen. Een onbewuste vredestichter speelt zijn rol vanuit de zelfzuchtige behoefte om rust te hebben (en geen conflictsituaties), om controle te hebben over de emoties en het handelen van anderen en om gewaardeerd te worden door anderen. De spiritueel bewuste vredestichter voert zijn rol uit voor het welzijn van de hele maatschappij vanuit nederigheid en een diep begrip van de schadelijke resultaten van haat, agressie en boosheid.  
De onbewuste baas (die de rol van baas speelt) gebruikt anderen voor zijn eigen doelen (zich goed genoeg of gewaardeerd voelen). De bewuste baas (authentieke leider) gebruikt zijn leiderschap om anderen te helpen hun doelen te bereiken (zichzelf te manifesteren).

De invloed van onze persoonlijkheid op de keuze van onze rollen

Introverte mensen zullen vaker kiezen voor de rol van 'het slachtoffer/’arme ik' of het ongevaarlijke lieve kind. Extraverte mensen zullen vaker kiezen voor de redder, allesweter of baas. Hoe subtieler, vriendelijker en liever de rol, des te groter de agressiviteit die wordt onderdrukt.

Beroepen zijn overigens ook rollen: de therapeut of psycholoog als beterweter, de kunstenaar als rebel of 'arme ik', de manager of leraar speelt de rol van de baas, beterweter of rots in de branding. De reclamemaker vertaalt de rol van de verleider. De hulpverlener als rots in de branding, gever of vredestichter. Een beroep kan de commercialisering van je rol zijn of een manier om ervan af te komen.

Bij elkaar passende rollen in relaties en de invloed daarvan op je relatie

De rollen die wij spelen in onze relatie passen over het algemeen bij de rollen die onze partners spelen. De helper heeft iemand nodig die 'hulpeloos' is. De baas heeft iemand nodig over wie hij de baas kan spelen. De rebel kiest (onbewust) iemand die hem niet accepteert zoals hij is.
Hierdoor houden partners elkaar in hun rol gevangen. Als een van beide partners zich bewust begint te worden van zijn rol en gaat ontdekken wie hij werkelijk is zonder deze rol, levert dat spanning op in de relatie als de ander opeens met 'iemand anders' te maken krijgt. Wanneer de ander de veranderingen niet accepteert, betekent dat meestal het einde van de relatie. Het kan echter ook een kans zijn om samen te groeien.

Het spelen van rollen beperkt je in het volledig jezelf kunnen zijn. Je bent veel meer dan de rol die je ooit hebt aangenomen. Meestal beperkt het intimiteit, vrijheid en tevredenheid in je relatie. En toch blijven we ermee doorgaan en lijkt het alsof we gevangen zitten in onze rol.

Waarom is het zo moeilijk om te stoppen met het spelen van onze rol(len)?

Ten eerste is het een gewoonte geworden. Door de jaren heen werd onze rol een deel van onze persoonlijkheid. Ten tweede zijn we ons er meestal niet van bewust dat we niet (meer) afhankelijk zijn van onze rol om iets te krijgen of te ervaren. De rol was oorspronkelijk een manier om dat te bewerkstelligen. Een andere oorzaak is de afwezigheid van voorbeelden:  mensen die erin zijn geslaagd om hun rollen af te leggen en ons kunnen inspireren door de manier waarop ze dat hebben gedaan of door wie ze zijn. We missen dus de kennis en gereedschappen die we nodig hebben om van onze rollen af te komen.

Tips: hoe doorbreek je het patroon van rollen spelen? Hoe word je weer jezelf?

• Allereerst moet je je bewust worden van het feit dat je een rol speelt (en welke rol dat is). Word je ervan bewust in hoeverre jij je gedrag aanpast aan wat er van je wordt verwacht door je omgeving, waarom, hoe, en hoeveel energie dat kost.
• Vervolgens moet je ook echt willen veranderen. Het kost moeite om gewoontes te veranderen. Hoe sterker jouw motivatie, des te groter je doorzettingsvermogen en kans op succes.
• Vergroot de intimiteit, eerlijkheid en openheid in je relatie. Begin met het eerlijk delen van je gevoelens, verlangens, angsten, fantasieën e.d. met je partner (en/of anderen).
• Hoe meer en vaker jij helemaal jezelf kunt zijn, des te minder zul je het nodig hebben om een rol te spelen. Om helemaal jezelf te kunnen zijn, moet je beginnen met jezelf helemaal te accepteren zoals je bent.
• In elke relatie geldt: hoe minder jij de ander probeert te veranderen en hoe meer je de ander accepteert en zichzelf laat zijn, des te meer zal je de ander uitnodigen om zijn of haar rol(len)los te laten.

Speel jij een rol in jouw relatie(s)?

Wil jij weten of je rollen speelt in jouw relatie(s)? Hieronder vind je een aantal vragen die je op weg kunnen helpen.

• Ervaar jij jouw relatie als een wedstrijd?
• Verberg je kanten van jezelf in je relatie?
• Pas je jouw persoonlijkheid of gedrag aan bij je partner?
• Laat je aan de ander zien wat je denkt dat hij wil zien?
• Ben je helemaal jezelf, ontspannen, open, eerlijk en niet bang om een bepaalde reactie van de ander te krijgen?
• Op een schaal van 1 tot 10: welk cijfer geef je aan de intimiteit in jouw relatie?
• Kies je voor partners die jou niet accepteren zoals je bent? Zo ja, waarom doe je dat?
• Kun je iemand die zichzelf niet accepteert gelukkig maken?

Welke rol(len) speel jij in jouw relatie(s)?

De volgende vragen kunnen je helpen om dat te ontdekken.

• Wat waren de rollen die jouw ouders speelden in hun relatie?
• Welke rol trekt je aan in jouw partner?
• Welke rol speel je als een partner/ouder/vriend/collega en waarom?
• Welke angst wordt verdoofd door welke rol?
• Wat zijn de voordelen en de nadelen van jouw rol?
• Is er een verschil tussen de rol die je speelt binnen je gezin of relatie, en die daarbuiten?
• Heb je ooit een relatie gehad die vrij was van rollen?

Naarmate je zelfbewustzijn groeit zal de behoefte om een rol te spelen afnemen en zul je ontdekken wie jij werkelijk bent. Het is nooit te vroeg en nooit te laat om daarmee te beginnen.

© Spirituele relaties – Daniël Yuno. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze tekst mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd bestand, of openbaar gemaakt worden, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Daniël Yuno

tekst: M. Linde